Στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα, θ' αρχίσουν να συσσωρεύονται οι δυσκολίες να πληθαίνουν οι εντάσεις και να συνοδεύονται από κρίσεις, αναταραχές, αναστατώσεις, απειλές. Τότε είναι που η Ευρώπη μπαίνει σε μια εκατόχρονη φάση δημογραφικής υποχώρησης, οικονομικής ύφεσης και υλικής εξαθλίωσης, εμφυλίων ή εξωτερικών πολέμων, πολιτικής αστάθειας, θρησκευτικής και πνευματικής κρίσης. Μέσα στο 15ο αιώνα λίγο πιο νωρίς ή πιο αργά, ανάλογα με τις περιοχές και το είδος των προβλημάτων, η Ευρώπη θα βγει, κάπως πιο εξασθενημένη, αλλά και πιο ρωμαλέα, απ' αυτή τη μεγάλη περίοδο συστολής και περιορισμών, με διαλείμματα από βίαιες κρίσεις. Πρέπει λοιπόν να δώσουμε έναν απολογισμό για τις απώλειες αλλά και τα οφέλη που είχε η Ευρώπη, σ' όλη αυτή τη μακρόχρονη και μοναχική πορεία της.